فرهنگ و هنر

انتخاب اشتباهِ گچ در مرمت دو گنبد میدان نقش جهان

گیلونا / اصفهان پیشکسوت هنر سنتی گچ بری و نویسنده کتاب «تکنولوژی گچ بری و گچ بری» گفت: علت اصلی مشکلات در مرمت گنبد مسجد شیخ لطف الله، عدم آگاهی از گچ بری و انتخاب نادرست بوده است. گچ کاری که یکی از مشکلات مرمت گنبد مسجد عباسی نیز هست، مشکل همین است.

مرتضی مطیفی فرد ضمن انتقاد از مرمت دو گنبد مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع عباسی به گیلونا می گوید: بحث گچ کاری بسیار مهم است در حالی که در مرمت این دو گنبد اصلا به این موضوع توجه نشده بود! ما 24 نوع گچ داریم. هر گچ یک خط دارد، هر گچ مدتی دارد. یک نوع گچ دارای سولفات مس است و دوام آن سال به سال افزایش می یابد، نوع دیگر آهک است و 20 سال بیشتر دوام نمی آورد و می ریزد و وقتی لباس شما با این گچ تماس پیدا می کند سفید می شود، نوعی گچ گچ. دارای کلرید روی، نوع دیگر دارای سیلیس و هر یک از این 24 نوع گچ دارای مواد و ویژگی های متفاوتی است. اما هرکس در مرمت پروژه های مختلف از جمله دو گنبد مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطف الله دست داشته باشد، نمی داند گچ چیست، پس می خواهد بفهمد این گچ چه مصالحی دارد و چه قابلیت هایی دارد؟! چگونه باید با آب مخلوط شود؟ وقتی با آب مخلوط می شود چه اتفاقی می افتد؟ و چرا با آب مخلوط می شود؟

وی افزود: باور کنید حتی معلمان، نقاشان و گچ بران از سراسر دنیا هم نمی دانند با چه گچ کار می کنند؟! نمیدونی گچ خوبه؟ این بد است؟ مدت آن چگونه است؟ کاربرد آن چیست؟ این برای چه چیز خوب است؟ این برای چیست؟ اینطوری کار می کنند و می روند. وقتی از آنها می پرسم: “آن گچ که استفاده می کنید چیست؟” می گویند گچ سمنان، می پرسم گچ چیست؟ پاسخ آنها این است که “گچ گچ خوبی است، زود سفت می شود”. اما نمی دانند این گچ آهک دارد!

این پیشکسوت هنر سنتی گچ بری توضیح داد: گچ های آهکی به سرعت سفت می شوند و آنچه زود سخت می شود می میرد. شکلش شبیه پشه است، پشه صبح متولد می شود و عصر می میرد و تعدادشان زیاد است، اما یک فیل دو سال طول می کشد تا به دنیا بیاید و صد سال عمر می کند. ببین این دوتا چقدر باهم فرق دارن! اما در مورد مرمت دو گنبد مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع عباسی از این جزئیات روی گچ بی اطلاع بودند.

موتیفی فرد مشکل اصلی مرمت گنبد مسجد شیخ لطف الله را انتخاب نادرست نوع گچ و نحوه استفاده از آن می داند. هنرمند گفت: اولین چیز این است نمی‌دانند دو گنبد مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطف‌الله و کاشی‌کاری آن‌ها از چه گچی استفاده شده است. ثانیاً آنها حتی نمی دانند که چرا در مرمت اخیر خود از گچ استفاده کرده اند؟!

وی که کتاب «تکنولوژی گچ بری و گچ بری» نیز حاصل تجربیات وی در زمینه گچ بری سنتی است، ادامه داد: گچی را که در مرمت گنبد مسجد شیخ لطف الله به کار بردند، گفتند گچ سمنان است و فکر کردند. گچ سمنان برای این ترمیم بهترین است! این بد است سفیدی گچ سمنان را دیدند و فکر کردند بهتر است، اما نمی دانستند که گچ سمنان آهک است، یعنی آهک و نمک دارد. نمک موجود در آن باعث ایجاد شوره سر می شود و حتی اگر این شوره را از بین ببرند باز هم بالا می رود یعنی از درزها بلند می شود، زیرا کاشی ها متخلخل هستند.. همچنین همانطور که قبلا گفتم گچ با پایه آهک به سرعت سفت می شود و از بین می رود و می ریزد به طوری که اگر لباس شما در معرض این نوع گچ قرار گیرد سفید می شود یعنی عمر کوتاهی دارد.

این هنرمند تصریح کرد: نکته دیگر اینکه گنبد شیخ لطف الله را کاملا پوشانده اند. یعنی گچ استفاده شده که هم نمکی است و هم آهکی و هم کاشی و هم آجر را از بین می برد. حال اگر آجری را که صاف کرده اند آسیاب کنند و ساب هم اشتباه کند، لایه روی آجر (لعاب آجر) از بین می رود، یعنی لایه ای که سن آن را نشان می دهد; همچنین وقتی آجر صاف می شود، خشن می شود و می پوسد و دو حالت یعنی دو رنگ نشان می دهد. به همین ترتیب، لعاب کاشی از بین رفته است.

مطافی فرد با تایید آن یکی از مشکلات مرمت گنبد مسجد عباسی، نوع گچ کاری و عدم شناخت آن است.، افزود: در مرمت گنبد مسجد عباسی علاوه بر ایرادات فراوان در مدل و طرح، از گچ سمنان نیز برای مرمت استفاده شد و مرمتگر گفت: گچ استفاده شده قدمت 20 ساله دارد. یعنی 11 ساله! اما نمی دانند چرا عمر کوتاهی دارد و متاسفم که با این عمر از گچ استفاده کردند! در حالی که این عمر کوتاه به دلیل آهک موجود در این گچ است و علاوه بر آن گچ آهکی دارای ایرادات دیگری است که آن را برای چنین ترمیم نامناسبی می کند و توضیح داده ام. انتخاب نوع گچ در این ترمیم نیز کاملا اشتباه بوده است. این در حالی است که گچ اولیه ای که برای ساخت هر دو گنبد استفاده می شد، گچ سمنان نبود.

او اضافه کرد: بهترین نوع گچ برای مرمت این دو گنبد گچ قرمز اصفهان بود که اشکالی ندارد اما به نظر آنها گچ قرمز اصفهان بدترین نوع گچ است! در صورتی که میراث جهانی و میراث کل کشور از این نوع گچ استفاده کنند.

این طراح تمام سبک‌های گچ‌کاری سنتی را که صدها پروژه در نقاط مختلف ایران و جهان از خود به یادگار گذاشته است، گفت: اگر کسی تجربه کافی در زمینه انواع گچ داشته باشد، بدون تلاش و صرف نگاه کردن، می‌تواند نوع گچ مصرفی را تعیین کند. ساخت و ساز از دو گنبد مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع عباسی استفاده شد و گچ مورد استفاده در مرمت آنها شناسایی شد.در مرمت اخیر آنها از گچ سمنان استفاده شده است!

وی افزود: با توجه به اینکه لکه ها انواع مختلفی دارند، باید توجه داشت که برخی از لکه ها دارای 4 مولکول، برخی دارای 5 مولکول و برخی دارای 6 مولکول هستند و زمانی که می خواهند با آب مخلوط شوند، آب از دست رفته را جذب می کنند که در همین حال، گچ های آهکی سفید شده بیش از حد معمول آب جذب می کنند و بسیار نازک هستند. بنابراین وقتی به آن نگاه می کنید مانند دوغ می ماند و خیلی سفت می شوند و سریع کشته می شوند.

مطیفی فرد خاطرنشان کرد: نکته مهم دیگر این است که در ساخت گچ، نسبت اختلاط گچ با آب بسیار مهم است و کار هرکسی نیست و به استاد خود نیاز دارند.بنابراین مرمت این گنبدها نیازمند استادان متعددی بود که متأسفانه این کار را نکردند.

این هنرمند پیشکسوت گچ کاری با اشاره به استفاده از روغن بذر کتان، روغن و کوهان شتر که بر روی دو گنبد مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع عباسی استفاده می شد، گفت: انتخاب هر دو روغن کاملا اشتباه بوده است، هر دو در گنبد شیخ لطف الله و میراث تاریخی ما را در گنبد مسجد عباسی به نام مرمت تخریب می کنند.

انتهای پیام