فرهنگ و هنر

قتل شیخ محمد تبریزی در زیرزمین

68 سال پس از اصابت گلوله میرزا محمد تقی خان فراهانی در حمام فین در کاشان، در زیرزمین منزل شیخ حسنعلی میانجی به ضرب گلوله اسماعیل قزاق کشته شد.

به گزارش گیلونا، امروز ۱۵ فروردین صد و دومین سالگرد قیام شیخ محمد تبریزی ملقب به شیخ محمد خیابانی در سال ۱۲۹۹ است.

شیخ خیابانی، از معاصران آیت الله سید حسن طباطبایی زواره، معروف به آیت الله مدرس بود. شیخ در دوره دوم مجلس شورای ملی به نمایندگی از مردم تبریز و آیت الله اصفهانی به نمایندگی از علما و مراجع تقلید در این مجلس به نظارت بر مصوبات و اجرای آن با شارع مقدس پرداختند.

علت خیابان نامیدن شیخ محمد، سکونت وی در محله ای بزرگ، قدیمی و معروف به نام «خیبان» بود که از دوران افشاریه، صفویه و قاجاریه به این نام شهرت داشت. اصلی ترین و معروف ترین گذر این کوچه «خیابان» نام داشت که گذرگاهی طولانی بوده و در این خیابان شخصیت های مبارزی چون باقرخان همرزم ستارخان زندگی می کردند.

ستارخان تفنگدار و باقرخان سنگ تراش و تعداد زیادی از مجاهدان آذربایجانی چهار سال قبل از شیخ خیابانی در سال 1295 به تهران دعوت شدند تا از فداکاری ها و خدمات دولت در مبارزه با ظلم محمدعلی تجلیل کنند.شاه در چهل روزهایی که سردار و سالار ملی در تهران بودند، به بهانه ترور دو تن از چهره های تاثیرگذار انقلاب مشروطه، آیت الله سید عبدالله بهبهانی و میرزا علی محمد تربیت، قانون خلع سلاح رزمندگان غیرنظامی به تصویب رسید و قانون اساسی، دولت، قانون اساسی. به سرعت شروع به خلع سلاح کرد: سلاح مجاهدین غیرنظامی، از جمله مجاهدین تبریز، به ویژه ستارخان و باقرخان، اما با مقاومت آنها، باغ اتابک، محل تعطیلات مجاهدین آذربایجان، به قتلگاه آنها تبدیل شد.

محمد کیست؟

محمد در سال ۱۲۵۹ بین حاج عبدالحمید و رقیه سلطان در منطقه خامنه از توابع شهرستان شبستر به دنیا آمد. پدرش صاحب شرکتی در پتروفسکی، پایتخت جمهوری داغستان بود.

پس از اتمام مدرسه به همراه پدرش به پتروفسکی رفت و در مغازه او مشغول به کار شد، اما محمد علاقه چندانی به تجارت نداشت، به همین دلیل بیش از چند ماه نتوانست پدر را همراهی کند و به تبریز بازگشت.

مدتی بعد محمد در حوزه علمیه طالبیه تبریز زیر نظر میرزا سید ابوالحسن آقا انگجی و منجم معروف میرزا عبدالعلی به تحصیل حقوق، اصول، پرسنل و نجوم پرداخت. محمد فقه و اصول را در حد اجتهاد نزد آیت الله انگجی خواند.

همزمان با تدریس علوم دینی، کتب حکمت، تاریخ، ادبیات و طبیعیات را نزد دیگر اساتید برجسته تبریز فرا گرفت.

شیخ خیابانی دو بار ازدواج کرد که حاصل آن چهار پسر و دو دختر به نام‌های محمود، حسن، هاشم، محمد، فاطمه و ربابه است.

آیت الله سید حسین خامنه ای معروف به سید حسین پیشنماز از علمای معروف تبریز که در مسجد اعظم پیشنماز حضور داشت با محمد جوان آشنا شد و همین شناخت زمینه ازدواج اول محمد را با خیرالنساء دختر محمد جوان فراهم کرد. این فقیه تبریزی. پس از این وصلت، هر از گاهی خیابانی در مسجد جامع تبریز به جای پدر آن زن نماز جماعت می خواند و همین امر باعث شهرت او بیشتر می شد.

شیخ جوان مدتی نیز پیشکسوت مسجد کریم خان در چهارراه منصور تبریز بود.

ازدواج دوم شیخ محمد خیابانی با پسر عمویش آقا نیک پندار بود.

شيخ شاين

شیخ خیابانی در پی دستور محمدعلی شاه قاجار در دوم تیر 1287 مبنی بر بمباران ساختمان مجلس شورای ملی و اجرای این دستور توسط تیپ قزاق روسیه به فرماندهی سرهنگ ولادیمیر لیاخوف و کشتار، دستگیری و تبعید مشروطه خواهان انقلابی، لیبرتاریای مشروطه خواه تبریز به آن پیوست.

پس از این واقعه تلخ، مشروطه خواهان فراری در شهرهای مختلف از جمله گیلان، اصفهان و تبریز به بازسازی نیروهای از دست رفته خود پرداختند و با شکست ارتش دولت مرکزی، تصمیم گرفتند تهران را از پایتخت محمدعلی شاه و یارانش، آزاد کنند. مأموریت شورای ملی

شیخ محمد خیابانی 29 ساله در 24 آبان 1391 نماینده مردم تبریز شد و به مجلس دوم رفت. وی در این مجلس به عنوان رهبر و راهنمای معنوی حزب دمکرات نقش مؤثر و پیشرو در گرد هم آوردن نمایندگان مستقل در برابر ارتدوکسی صدراعظم وقت و اولتیماتوم روسیه یافت.

قتل شیخ محمد تبریزی در زیرزمین

شیخ محمد خیابانی در جمعی از نمایندگان دوره دوم مجلس شورای ملی – ردیف اول، نفر دوم از چپ

وی اگرچه از اعضای فراکسیون دمکرات ایران در این مجلس بود و در نطق های خود در صحن علنی مجلس بارها دموکرات ها را پیشاهنگ پیشرفت و نوسازی دوران 15 ساله مشروطه خواند، اما به طور غیر رسمی عضو این حزب

شکست ایران از روسیه در دومین جنگ طولانی با روسیه و تعیین ضرب الاجل و اولتیماتوم روسیه برای تخلیه هر چه سریعتر مناطق از دست رفته قفقاز توسط دولت ایران، شیخ خیابانی را بر آن داشت تا در برابر این خواسته شدید تزارهای روسیه مقاومت کند.

تزارهای روسیه در اولتیماتوم خود به صدراعظم وقت ایران تاکید کردند: «دولت ایران باید آقای شوستر، خزانه دار و آقای لکوفر را از سمت خود برکنار کند.

دولت ایران باید متعهد شود که مشاوران خارجی را بدون اطلاع و رضایت روسیه و بریتانیا استخدام نکند.

هزینه هایی که دولت روسیه برای عملیات نظامی در خاک ایران متحمل می شود باید توسط ایران پرداخت شود.

دولت‌های روسیه و انگلیس تنها 48 ساعت فرصت دارند تا پاسخ را دریافت کنند و اگر دولت ایران متن اولتیماتوم را نپذیرد و تسلیم نشود، سربازان روس و قزاق‌ها به سمت قزوین پیش می‌روند و ایران را اشغال می‌کنند و پولی نمی‌دهند. دو برابر خواهد شد».

نزاع مجلس دوم و صدراعظم مشیرالدوله در نهایت منجر به تسلیم شدن شاه قاجار به اولتیماتوم روسیه و تعطیلی مجلس شد. پس از تعطیلی مجلس و دستگیری نمایندگان مخالف اولتیماتوم شیخ عازم بالکان و قفقاز شد، اما چند ماه بعد به تبریز بازگشت. اشغال تبریز توسط روس ها مانع فعالیت شیخ شد. او هم چند ماهی کار پدرش را در تبریز راه انداخت و به تجارت مشغول شد.

نماینده مردم تبریز در مجلس دوم پس از انقلاب 1917 روسیه و سرنگونی تزارها و پیروزی بلشویکها در این کشور، روزنامه تجدد ارگان حزب دمکرات را در فروردین 1296 منتشر کرد. خروج تزارهای ایران در اواخر دهه 1290 فضای سیاسی ایران و تمایل شیخ به افزایش فعالیت های سیاسی را باز کردند، بنابراین در اواخر مرداد 1296 از سوی اعضای حزب دمکرات به عنوان رهبر سیاسی حزب انتخاب شد.

منشا شورش

قرارداد 1919 بین میرزا حسن خان وثوق الدوله، نخست وزیر احمدشاه، و ویلیام ناکس دارسی، تاجر انگلیسی که منجر به واگذاری امتیاز استخراج و صادرات نفت و گاز ایران از مسجد سلیمان در 28 ژوئن 1287 شد. خاموش

سه روز قبل از اعلام رسمی قیام شیخ، هیئت حزب دمکرات با صدور بیانیه ای به دو زبان فارسی و فرانسه به قیام لیبرال های تبریز علیه رفتار ظالمانه و خلاف قانون اساسی حکومت اعلام شده توسط مشروطه اشاره کرد. .

با ورود شیخ محمد خیابانی و پنج تن از یارانش در دوره دوم مجلس شورای ملی، مشیرالدوله، نخست وزیر دوم احمدشاه، در وجود او و یارانش موانعی برای رسیدن به اهدافش دید، به این ترتیب تصمیم به عزل شیخ گرفت. مهدی قلیخان از عرصه سیاسی کشور، هدایت معروف به مخبرالسلطنه را که یک شخصیت موجه و ملی و از وزرای کابینه بود، به فرمانداری تبریز منصوب کرد تا در مورد قیام تصمیم بگیرد. مهدی قلی خان نیز مدتی سعی کرد از طریق دوستان شیخ را از مخالفت با حکومت مرکزی منصرف کند، اما شیخ خیابانی به او بی اعتنایی کرد. مخبرالسلطنه با وساطت بی نتیجه تصمیم به عزل فیزیکی شیخ گرفت.

به همین منظور تعدادی از قزاق های آموزش دیده را به تبریز فرستاد، اما شیخ بزودی متوجه فریب نخست وزیری شد و علیه دولت قیام کرد و ظرف دو روز ادارات دولتی تبریز را تصرف کرد. زمانی که مهدی قلی خان نتوانست شیخ را برای پایان دادن به شورش از طریق مذاکره قانع کند، با رئیس قزاقستان تبریز، سرهنگ روس، تبانی کرد و نقشه ترور شیخ تبریزی را انجام داد. شیخ که هرگز تصور نمی کرد مخبرالسلطنه که از مخالفان قرارداد 1919 بود، از پشت به او خنجر بزند، فریب مهدی قلی خان را خورد.

قوای قزاق به دستور سرهنگ روس بر ضد مجاهدین تبریز قیام کردند یا آنها را خلع سلاح کردند یا گلویشان را بریدند و اداره تبریز را از اشغال مجاهدین رها کردند. قزاق ها به خانه شیخ در تبریز هجوم بردند، اما با اطلاع به موقع شیخ، نقشه دستگیری وی خنثی شد. شیخ خیابانی به خانه همسایه خود شیخ حسنعلی میانجی در مقابل حیاط پناه برد، اما قزاق های قاجار روز بعد مخفیگاه شیخ را یافتند و رهبر آنها اسماعیل قزاق در 21 شهریور 1299 چندین گلوله به شیخ شلیک کرد و او را شلیک کرد. پیکر بی جان در ستاد فرماندهی استانداری آذربایجان را منتقل کرد و بدون هیچ تشریفاتی در قبرستان امامزاده سید حمزه تبریز به خاک سپرد.

چند ماه پس از شهادت شیخ محمد خیابانی، خانواده وی به تهران مهاجرت کردند و جنازه شیخ را مخفیانه به شهر ری منتقل کردند. احمدشاه به شهادت رسید و به خاک سپرده شد.

منابع:

امیرخیزی، قیام آذربایجان و ستارخان تبریز، ص. 137

محمدتقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج 1، ص 138. 49

رحیم نیکبخت، دانشکده تاریخ، دانشگاه تبریز، مصاحبه، خبرگزاری تبریز بیدار، 18 فروردین 1395

کسروی، 18 سال تاریخ آذربایجان، صص. 477، 491، 676 برای متن خطاب خیابان، مجلس، ج. 5، ص. 62، 14 ذیحجه 1329، ص. 2

بادامچی، شیخ محمد خیابانی، در شرح حال و اعمال شیخ محمد خیابانی، ص 23، آذری، قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز، ص 10، 24 و 91.

انتهای پیام/