فرهنگ و هنر

قلعه پُر رمز و راز«وِشاق» بر فراز کوه کرکس

گیلونا / اصفهان رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز گفت: بر فراز یکی از قله‌های کوه کرکس نطنز قلعه فوق‌العاده‌ای به نام “وشاک” وجود دارد که راز همه چیز شکوه و عظمت است. و زیبایی هنری در چنین مکان دشواری شناخته نشده است، زیرا اسرار ساکنان و حاکمان آن در هاله ای از رمز و راز پنهان شده است.

حسین یزدانمهر در گفت وگو با گیلونا در قلعه تاریخی واشاک که کوه وشاک نیز نامیده می شود. بیان کرد: کوه وشک که قلعه واسک در آن قرار دارد و محوطه تاریخی در دامنه و قله آن در ارتفاعات جنوبی رشته کوه کرکس قرار دارد و یکی از شگفت انگیزترین و زیباترین مکان های طبیعی شهرستان نطنز است. در حدود 8 کیلومتری غرب شهر نطنز و مشرف به خیابان قدیمی نطنز کاشان است و از فاصله بسیار دور خودنمایی می کند. این قلعه از سمت غرب و شمال بر موقعیت تاریخی کوشک و شکارگاه عباس آباد و چشم انداز دشت از قله تا حوالی کاشان تسلط دارد.

او اضافه کرد: این قلعه از سمت شرق بر روستای اوره و شهر نطنز مسلط است و از جنوب رشته کوه کرکس و کوه خدا که یکی از جاذبه های طبیعی بی نظیر است قابل مشاهده است. امروزه بهترین راه برای رسیدن به این کوه از معادن سنگ در بالادست روستای اوره نطنز است که تنها مسیر ممکن باریک، سخت و دیوار مانند است که نیاز به سنگ‌زنی دستی و صخره‌نوردی تا ارتفاعی که نیاز به طناب دارد، است. فقط برای کوهنوردان با تجربه امکان پذیر است. ظاهراً زمانی با استفاده از طناب یا زنجیر متصل به میخ های فولادی بزرگ و کوبیده به سینه صخره به این قلعه رفت و آمد داشته اند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز گفت: بناهای اصلی این منطقه در بالای قله غیرقابل دسترس است اما بقایای این قلعه باشکوه از چند کیلومتری نمایان است و اگر قلعه‌های تودرتو این قله را احاطه کرده‌اند، مانند دیواری سنگی، پیوسته است و در چند کیلومتری ابتدای دره در سمت اوره دروازه‌ای آغاز می‌شود.

یزدانمهر تصریح کرد: در سمت جنوب غربی نیز دیوارهایی کمی نزدیک به قله وجود دارد که سازه های اطراف در این موارد منحصر به فرد نیست. در ورودی قسمت پایینی کلاه دژ، برج دیدبانی و پله های سنگی نمایان است و سازه های سنگی ساخته شده در کمین ها به خوبی نمایان است. آجر از دیگر مصالح این قلعه است و در گوشه و کنار این محوطه تعداد زیادی آجر شکسته و آجری پراکنده است و سازه های آجری منظم در بالای قله بیشتر نمایان است.

قلعه مرموز

وی ادامه داد: جای تعجب است که سازندگان قلعه برای جلوگیری از دسترسی مهاجمان به قسمت اصلی، قسمت زیادی از دیوار کوه را تراشیده و به دیواری مسطح تبدیل کرده اند. کاشی های فیروزه ای، تذهیب و لعاب کاری این قلعه نیز از دیگر موارد چشمگیر است.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز گفت: یکی دیگر از ویژگی های قلعه وشاک استفاده فراوان از کاشی از جمله کاشی فیروزه ای با کتیبه و کاشی های طلاکاری شده است که به وفور در اطراف آن پراکنده شده است. گذشته از آن، انواع سفال های دیگر از جمله سفال های بدون لعاب و لعاب نیز وجود دارد که تنوع قابل توجهی دارند. در میان سرامیک های لعابدار، لعاب های ظریف و طرح دار فراوانی نیز دیده می شود که بر حیرت بیننده می افزاید.

یزدانمهر گفت: کاشی‌های سرامیکی یا فیروزه‌ای باقی‌مانده در بالای قلعه و بالای کوه، زمینه‌ای با خطوط آبی برجسته به عنوان بخشی از کتیبه دارند. این کتیبه از پیوند یک سری ظروف سفالی لعابدار 20 سانتی متری شکل گرفته و احتمالاً در جلوی بنای باشکوه بالای قله قرار داشته است. امروزه بخش قابل توجهی از این کاشی های فیروزه ای هنوز در بالای قله شکسته و ناقص است. در این کتیبه هر دو عبارت عربی و فارسی دیده می شود.

وی افزود: درک معنای کتیبه کمی دشوار است و کاشی های باقی مانده را باید کنار هم گذاشت تا به معنایی دست یافت. به گزارش ماکسیم سیرو، کاشی های طلای این قلعه در تهران به سرقت رفته و به فروش می رسد. با این حال کاشی‌های طلا هنوز شکسته و در گوشه‌های قلعه یافت می‌شود، اما به نظر می‌رسد سفال‌ها مختص این دوره نیست و احتمالاً مربوط به دوره‌های قبل و بعد از ایلخانی است.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز گفت: برخی از مورخان این قلعه را مخفیگاه و محل زندگی فرقه اسماعیلیه می دانند. می دانیم که نزاری اسماعیلی در دوره سلجوقیان قدرت قابل توجهی در ایران داشت و چنین استحکاماتی برای آنها ممکن بود. در واقع باید گفت که مواضع طبیعی قله که مشخصه قلعه بوده در دوره های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است، بنابراین بعید نیست که ساخت قلعه در دوره های مختلف تاریخی به عنوان آخرین کاربری این قلعه مورد استفاده قرار گرفته باشد. دوره قاجار محسوب می شود.

قلعه مرموز

قلعه مرموز

یزدانمهر یادآور شد: در واقع مقامات دولتی، شورشیان، یاغیان و راهزنان می‌توانستند از این قلعه برای ویژگی‌های قلعه وشک استفاده کنند و اشراف علاوه بر پناه بردن به آن، از این مکان در دامنه‌ها و دشت وسیع پیش روی خود نهایت استفاده را برده و کنترل می‌کنند. هر حرکت و در موقعیت مناسب کاروان های تجاری را غارت می کند یا به واحدهای نظامی حمله می کند.

وی افزود: به هر حال مغول ها و ایلخانان طومار اسماعیلیان را پیچیدند و قلعه های تسخیرناپذیر خود را ساختند که ساکنان آن حکومت سلجوقی را مانند مار گزنده نیش زدند و البته از این نوع قلعه ها به عنوان محل زندان و تبعید آنها استفاده کردند. شورش کنید و در هنگام خطر به آن پناه ببرید.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز گفت: بر اساس اسناد موجود، بیشترین شکوه این قلعه به گواه منابع تاریخی مربوط به دوره ایلخانی است. در مورد نام این قلعه تنها منبعی که می توان به آن اشاره کرد «نزهات القلوب مستوفی» در دوره ایلخانان است که مستوفی نام قدیمی این قلعه را «کُمرت» ذکر کرده که به وشاق معروف شده است. مستوفی گفت: واشک قلعه ای است در ولایت نطنز، در ابتدا آن را کمرت نامیدید، وقتی وشک حاکم آنجا شد به واشک معروف شد.

یزدانمهر گفت: در دوران معاصر معمار فرانسوی «ماکسیم سیرو» که همواره سفر خود به اصفهان را مستند کرده است، ویژگی های قلعه کوهستانی واشک را برجسته کرده است و بعید نیست که خود او این قلعه را از نزدیک دیده باشد. سیرو اشاره به صعودهای ناموفق به این قلعه و غارت و فروش کاشی های طلای آن دارد.

وی افزود: ماکسیم سیرو بیان می کند که این قلعه مستحکم از 150 کیلومتری قابل مشاهده است. برخی می گویند اینجا یکی از پناهگاه های فرقه حشاشین یا اسماعیلیه بوده که بعدها به قلعه نظامی تبدیل شده و پس از سال ها در کمین راهزنان قرار گرفته است.

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز گفت: در زمان سلطنت ابوسعید در سال 734 هجری قمری منطبق با سال 1333 شمسی، این قلعه زندان امیرمحمد قوشچی یکی از صاحبان تیول شد که وی توسط امیر محمدشاه حاکم مخلوع فارس به نافرمانی برانگیخته شد.

قلعه مرموز

احتمال وجود مقبره در قلعه واساک

یزدانمهر گفت: به هر حال راز این همه شکوه و زیبایی هنر در چنین مکان صعب العبوری معلوم نیست، همچنان که اسرار اهالی و حاکمان مسئول آن در هاله ای از ابهام است. اما این که سیرو ذکر می کند که کاشی های طلا از برج قلعه بزرگ برداشته شده است، این احتمال را تقویت می کند که این برج یک مکان مقدس و احتمالاً مقبره بوده است.

او اضافه کرد: ممکن است شخصی که نزد اهالی قلعه وشاک مقدس بوده در این قلعه دفن شده باشد و امکان دفن او در گورستانی خارج از قلعه وجود نداشته باشد. همچنین می دانیم که در پایین دست این قلعه باغ و کاخی از دوره صفویه وجود دارد. کاخ عباس آباد شکارگاه شاه عباس و احتمالا دیگر سلاطین و فرمانروایان صفوی بوده است و بعید نیست که قلعه وشاک نیز مورد استفاده شاه عباس بوده باشد و احتمالاً بناهایی از دوران صفویه در اینجا وجود دارد، مانند ماکسیم سیرو اشاره کرد که این قلعه تا زمان قاجار مورد استفاده قرار می گرفت.

انتهای پیام